Domowe winiarstwo to hobby, które dzieje się w kilku miejscach jednocześnie: w ogrodzie albo przydomowej winnicy, w kuchni, w piwnicy i – na końcu – przy stole. Poniższe opowieści prowadzą przez te miejsca po kolei, mniej więcej w rytmie sezonu. Nie są to relacje z konkretnych wydarzeń ani portrety konkretnych osób; to raczej obrazy tego, jak wygląda praca, którą członkowie społeczności opisywali przez lata w podręczniku, artykułach i wątkach forum.
Każde zdjęcie można czytać na dwa sposoby. Pierwszy jest estetyczny – winnica w świetle późnego lata, szkło gąsiorów, w którym odbija się lampa, złoto miodu w plastrze. Drugi jest praktyczny: na każdym kadrze widać coś, co ma znaczenie dla jakości trunku. Przewiewne grona to mniejsze ryzyko pleśni, czysta prasa to mniej obcych zapachów w soku, a dobrze dobrany korek to wino, które przetrwa lata w piwnicy. Dlatego pod zdjęciami nie piszemy tylko, co na nich widać, ale też, czego można się z nich nauczyć.
Galeria nie zawiera kadrów związanych z destylacją. To świadomy wybór, zgodny z prawem i z duchem społeczności: w Polsce wolno robić w domu wino, miód pitny i piwo na własny użytek, ale domowa destylacja napojów spirytusowych jest nielegalna. Nalewki – obecne w kalendarzu każdego miłośnika owoców – przygotowuje się na legalnie kupionym alkoholu. Wszystko, co tu pokazujemy, to hobby dla dorosłych, w którym liczy się smak i umiar.
Winnica we wrześniu
Tak wygląda winnica w ostatnich tygodniach przed zbiorem. Liście zaczynają już tracić intensywną zieleń, grona są ciężkie, a jagody miękną i nabierają koloru. Dla winiarza to czas codziennych spacerów między rzędami, próbowania jagód i mierzenia cukru w moszczu. Właśnie wtedy decyduje się, czy zbierać od razu, czy zaryzykować jeszcze tydzień słońca. W polskim klimacie najlepiej sprawdzają się odmiany odporne i wcześnie dojrzewające – takie jak Regent czy Solaris – ale nawet one wymagają uważnej obserwacji. Wrzesień to także sprawdzian całego sezonu ochrony: jeśli wiosną i latem skutecznie powstrzymano mączniaka rzekomego, a grona są przewiewne, zbiór będzie zdrowy. Wiele wskazówek na ten temat zostawił w swoich filmach Maciej Łopaciński, który podkreślał, że dobre wino zaczyna się od zdrowego krzewu.
Prasa do jabłek i domowy cydr
Tak wygląda początek cydru – koszowa prasa, worek lub płótno filtracyjne i góra rozdrobnionych jabłek. Prasa do owoców należy do podstawowego wyposażenia domowego winiarza, obok gąsiorów, rurek fermentacyjnych i wężyka do ściągania wina znad osadu. Jabłka najpierw się myje i rozdrabnia, a potem stopniowo dociska, zbierając świeży sok do czystego naczynia. Najlepszy cydr powstaje z mieszanki odmian: słodkich dla cukru, kwaśnych dla świeżości i nieco cierpkich dla struktury. Kto nie ma prasy ani sadu, może zacząć skromniej – od cydru z gotowego soku jabłkowego, według receptury na 10 litrów, którą opisał krzysztof1970. To najprostsza droga, by zrozumieć fermentację, zanim przyjdzie czas na własne tłoczenie.
Gąsiory w piwnicy
Tak wygląda serce domowej winiarni: rząd szklanych gąsiorów w chłodnej piwnicy, każdy z rurką fermentacyjną, przez którą co jakiś czas przebija się bąbelek dwutlenku węgla. Gąsiory mają zwykle od 5 do 50 litrów pojemności i stoją w koszach – plastikowych lub wiklinowych – które chronią szkło przed uderzeniem i nastaw przed wychłodzeniem. Rurka fermentacyjna ma prosty, ale kluczowy cel: wypuszcza gaz, a nie wpuszcza powietrza ani muszek owocówek. Dobra piwnica jest ciemna, ma stabilną temperaturę i nie pachnie stęchlizną. W takim miejscu wino może spokojnie przejść fermentację burzliwą, cichą, a potem dojrzewać miesiącami między kolejnymi zlewaniami znad osadu. Dźwięk bulgoczącej rurki to dla wielu winiarzy najprzyjemniejszy odgłos jesieni.
Dębowe beczki
Tak wygląda piwnica kogoś, kto produkuje już naprawdę duże ilości wina. Dębowe beczki są piękne i romantyczne, ale w domowym winiarstwie zaleca się je dopiero przy nastawach powyżej 50 litrów. Mała beczka ma dużą powierzchnię drewna w stosunku do objętości wina, więc trunek może zbyt szybko przejąć smak dębu, a przez klepki odparowuje więcej płynu. Beczka wymaga też pielęgnacji: musi być szczelna, czysta i stale wypełniona – pusta wysycha i zaczyna przeciekać, a źle utrzymana może zepsuć cały rocznik. Dlatego większość amatorów zaczyna od szkła, a do beczki dochodzi po latach, gdy winnica rośnie, a doświadczenie pozwala ocenić, które wino naprawdę skorzysta na kontakcie z drewnem.
Korki i butelki
Tak wygląda finał wielomiesięcznej pracy – butelki gotowe do napełnienia i garść korków. Stary podręcznik domowego wyrobu win radził, by nie bać się używać dowolnych czystych butelek, ale pamiętać o kilku zasadach. Korki powinny być nowe i bezwonne, przed użyciem sparzone przez około 30 sekund we wrzątku, a ich średnica nieco większa od średnicy szyjki, żeby zamknięcie było szczelne. Butelki z zakrętką przechowuje się w pozycji stojącej, bo kwasy zawarte w winie korodują aluminiowe zakrętki. Butelki zamknięte korkiem odkłada się natomiast na leżąco, żeby korek nie wysychał. Etykieta z nazwą wina, rocznikiem i datą rozlewu to drobiazg, który po kilku latach okazuje się bezcenny.
Kwiat czarnego bzu
Tak wygląda czerwiec na skraju łąki czy przy polnej drodze: białe, pachnące baldachy czarnego bzu. Dla winiarza to sygnał, że nadszedł sezon na wina kwiatowe – lekkie, aromatyczne, często o charakterze przypominającym muszkatowe wino gronowe. Kwiaty zbiera się w słoneczny dzień, gdy są w pełni rozwinięte, i używa możliwie szybko, bo aromat ulatnia się w ciągu kilku godzin. Zielone szypułki warto odciąć, bo dodają goryczy. Kwiat bzu nie daje cukru ani kwasu, więc nastaw trzeba uzupełnić cukrem, kwaskiem i pożywką. Więcej o tej kategorii znajdziesz w dziale wina kwiatowe starego podręcznika, gdzie obok bzu opisano też inne kwiatowe surowce.
Pasieka i plaster miodu
Tak wygląda początek miodu pitnego: plaster wyjęty z ula, z komórkami zasklepionymi woskiem. Miodosytnictwo to najstarsza polska tradycja fermentacyjna i jedna z czterech dziedzin, którymi zajmuje się Stowarzyszenie. Jakość miodu pitnego zależy przede wszystkim od jakości miodu – dlatego wielu miodosytników współpracuje z zaprzyjaźnionymi pszczelarzami albo sami prowadzą pasieki. Miód rozcieńcza się wodą w różnych proporcjach: od półtoraka, przez dwójniak, po trójniak i czwórniak. Nastaw często się gotuje lub podgrzewa, by usunąć szumowiny, a potem fermentuje szlachetnymi drożdżami. Miód pitny dojrzewa długo – czasem kilka lat – ale nagradza cierpliwych złożonym bukietem, w którym czuć łąkę, kwiaty i wosk.
Stół degustacyjny
Tak wygląda chwila, dla której robi się to wszystko: stół, kieliszki i kilka win do porównania. Na zlotach domowych winiarzy degustacje odbywały się w swobodnej atmosferze – każdy przywoził własne napitki, a na stole lądowały też „cudeńka kulinarne”. Dobra degustacja ma swoje zasady: małe porcje, woda i chleb pod ręką, kolejność od win lekkich do cięższych i od wytrawnych do słodkich. Ocenia się kolor, klarowność, zapach i smak, a potem rozmawia o tym, co można by zrobić inaczej. To najlepsza szkoła winiarstwa – lepsza niż jakakolwiek książka – bo pozwala zobaczyć własne wino oczami innych. A przy okazji przypomina, że chodzi o smakowanie, nie o ilość.
Na takich stołach często stoją obok siebie trunki z czterech dziedzin, którymi zajmuje się Stowarzyszenie Winiarzy i Miodosytników Polskich: wino gronowe i owocowe, miód pitny, nalewki i domowe piwo. Porównywanie ich w jednym miejscu uczy, jak różnie mogą smakować owoce, miód i słód po fermentacji – i jak wiele zależy od cierpliwości tego, kto je przygotował. Wino porzeczkowe obok trójniaka, nalewka wiśniowa obok lekkiego piwa górnej fermentacji – każde z nich opowiada inną historię o tym samym procesie, w którym drożdże zamieniają cukier w alkohol i aromat.
Szara pleśń na gronie
Tak wygląda grono, którego żaden winiarz nie chce zobaczyć w swojej winnicy. Szara pleśń, wywoływana przez grzyb Botrytis cinerea, pokrywa jagody szarym, pylącym nalotem, a porażone owoce pękają i gniją. Choroba rozwija się szczególnie w wilgotne, chłodne jesienie i w zbitych, słabo przewietrzanych gronach. W niektórych latach szkody są umiarkowane, w innych dochodzi do gwałtownej epidemii tuż przed zbiorem. Zapobieganie zaczyna się od właściwego cięcia i prowadzenia krzewów, usuwania liści w strefie gron i dbania o przewiewność. Porażone grona trzeba odrzucić przy zbiorze – nawet niewielka ich ilość może popsuć smak całego nastawu. To zdjęcie pokazujemy ku przestrodze, bo dobra galeria powinna uczyć także na błędach.
