Wina kwiatowe od zawsze zajmowały w podręczniku „Domowy Wyrób Win” osobne miejsce – obok szampanów domowych, mieszanek owoców i „naprawdę dziwnych win”. Nic w tym dziwnego, bo technologicznie to zupełnie inny świat niż wino z wiśni czy porzeczek. Owoc daje moszczowi wszystko naraz: cukier, kwasy, garbniki, związki azotowe, minerały, kolor i aromat. Kwiat daje właściwie tylko jedno – zapach. Woda, w której moczyliśmy kwiaty czarnego bzu, pachnie obłędnie, ale dla drożdży jest prawie pustą pożywką.
Dlatego dobre wino kwiatowe to w gruncie rzeczy wino „zbudowane” przez winiarza. Na kwiatowej bazie aromatycznej trzeba ułożyć wszystkie pozostałe składniki: cukier, który da alkohol, kwas, który nada świeżość i ochroni wino przed zepsuciem, garbnik, który da mu strukturę, oraz pożywkę, bez której drożdże będą pracować ospale. Jeśli o którymś z tych elementów zapomnimy, otrzymamy napój płaski, mdły albo wręcz podatny na choroby wina. Jeśli zadbamy o wszystkie – wino kwiatowe potrafi być jednym z najbardziej eleganckich trunków w domowej piwniczce.
Podstawy samego procesu – przygotowanie matki drożdżowej, fermentacja w gąsiorze z rurką, zlewanie znad osadu i rozlew – są takie same jak w przypadku win owocowych i zostały opisane w głównym podręczniku domowego wyrobu win. Tutaj skupimy się na tym, co dla win z kwiatów szczególne: na wyborze i zbiorze surowca, proporcjach i bezpieczeństwie.
Cztery filary wina kwiatowego
Cukier
Ponieważ kwiaty nie wnoszą praktycznie żadnego cukru, cały cukier w winie kwiatowym pochodzi z worka – albo z rodzynek i soku owocowego, jeśli zdecydujemy się je dodać. Na 10 litrów wina o mocy 11–13% potrzeba typowo 2–2,5 kg cukru. Podobnie jak przy winach owocowych dodajemy go na raty: połowę przy nastawie, resztę w dwóch porcjach co kilka dni. Wina kwiatowe najlepiej smakują jako lekkie, półwytrawne lub półsłodkie – bardzo mocne, ciężkie wersje zwykle zabijają delikatny aromat.
Kwas
Woda z kwiatami jest prawie obojętna, a drożdże i wino potrzebują kwaśnego środowiska. Najprostszym rozwiązaniem jest kwasek cytrynowy: typowo 30–40 g na 10 litrów. Wiele osób woli sok i skórkę z cytryn lub pomarańczy (bez białej, gorzkiej warstwy) – dają one dodatkowo przyjemną nutę cytrusową, która z kwiatem czarnego bzu i akacji komponuje się znakomicie. Odpowiednia kwasowość to nie tylko smak: chroni nastaw przed bakteriami, które w mało kwaśnym środowisku rozwijają się bardzo chętnie.
Garbnik
Bez garbnika wino kwiatowe jest „puste” w ustach i słabo się klaruje. Klasyczne domowe źródła garbników to szklanka mocnej, czarnej herbaty dodana do nastawu lub garść rodzynek. Rodzynki mają zresztą podwójną zaletę – oprócz garbników wnoszą odrobinę cukru, kwasów i składników odżywczych dla drożdży oraz nadają winu pełniejsze, bardziej „winne” ciało. Na 10 litrów stosuje się zwykle 250–500 g rodzynek, posiekanych lub zmielonych.
Pożywka
To filar najczęściej pomijany przez początkujących – i najczęstszy powód, dla którego wina kwiatowe fermentują tygodniami, zatrzymują się w połowie albo wydzielają zapach siarkowodoru. Drożdże w wodzie z cukrem po prostu głodują. Pożywka (sole amonowe z witaminą B1), dodana w ilości zalecanej przez producenta – zwykle 3–4 g na 10 l – rozwiązuje ten problem. Przy długich, mocniejszych nastawach dobrze jest podzielić ją na dwie porcje.
Zbiór kwiatów – zasady, które warto zapamiętać
Aromat kwiatu jest ulotny i to od zbioru zależy, ile go trafi do wina. Najlepiej zbierać w słoneczne przedpołudnie, gdy rosa już obeschła, a kwiaty są w pełni otwarte i pachną najmocniej. Po deszczu lub w pochmurny, chłodny dzień zapach jest wyraźnie słabszy. Kwiatów nie myjemy pod bieżącą wodą – spłukalibyśmy pyłek, w którym siedzi duża część aromatu. Zamiast tego delikatnie otrząsamy je z owadów i rozkładamy na chwilę na jasnej ściereczce.
Zbieramy wyłącznie z miejsc czystych: z dala od ruchliwych dróg, pól pryskanych środkami ochrony roślin, przydrożnych rowów i terenów przemysłowych. Kwiaty z ogrodów muszą pochodzić z roślin nieopryskiwanych – róże z kwiaciarni lub z ogrodów traktowanych środkami grzybobójczymi absolutnie się nie nadają. Kwiaty przerabiamy tego samego dnia; nawet kilka godzin w reklamówce wystarczy, by zaczęły brązowieć i tracić zapach.
Najważniejsza zasada dotyczy jednak samego surowca: do wina idą tylko płatki i drobne kwiatki, bez szypułek i zielonych części. Przy czarnym bzie to kwestia bezpieczeństwa – zielone części rośliny zawierają związki, które mogą wywołać nudności i dolegliwości żołądkowe. Przy mniszku i nagietku zielone działki kielicha nadają winu gorycz. Przy robinii trujące są kora, liście i nasiona. Dlatego obrywanie kwiatów to najbardziej pracochłonna część całego przedsięwzięcia – i ta, na której nie warto oszczędzać czasu.
Kwiat czarnego bzu – królowa win kwiatowych
Bez czarny rośnie w Polsce niemal wszędzie: na skrajach lasów, w zaroślach, przy starych zabudowaniach. Kwitnie w czerwcu, a jego kremowobiałe baldachy pachną miodem, muszkatem i trochę cytrusami. Z kwiatów robi się syropy, lemoniady, nalewki – i jedno z najpiękniejszych win kwiatowych, przypominające aromatem białe wina z odmian muszkatowych.
Baldachy zbieramy, gdy większość kwiatków jest otwarta, a pyłek ma żółty kolor. Kwiatki najwygodniej oddziela się widelcem albo palcami, przeczesując baldach – drobne, cienkie szypułki można zostawić, ale grube, zielone łodyżki trzeba odrzucić. Typowe hobbystyczne proporcje na 10 litrów wina to:
- 2–3 litry luźno nasypanych kwiatków czarnego bzu (bez grubych szypułek),
- 2–2,5 kg cukru, dodawanego na raty,
- 30–40 g kwasku cytrynowego lub sok i skórka z 3–4 cytryn,
- 250–500 g rodzynek, posiekanych,
- szklanka mocnej czarnej herbaty (opcjonalnie, dla garbnika),
- pożywka zgodnie z zaleceniem producenta, zwykle 3–4 g,
- matka drożdżowa z drożdży winiarskich do win białych,
- woda przegotowana do objętości około 10 litrów.
Kwiaty zalewamy letnią wodą z rozpuszczoną częścią cukru, dodajemy kwasek, rodzynki i matkę drożdżową. Naczynie przykrywamy płótnem i odstawiamy na 2–4 dni, mieszając dwa razy dziennie. Dłuższa maceracja nie poprawia aromatu – przeciwnie, wino zaczyna nabierać zielonych, ziołowych, a czasem nieprzyjemnych tonów. Następnie odcedzamy wszystko przez płótno, przelewamy do gąsiora, dodajemy pożywkę i zamykamy rurką. Kolejne porcje cukru dodajemy po kilku dniach. Dalej postępujemy jak z każdym winem: fermentacja burzliwa, cicha, zlewanie, klarowanie.
Wino z kwiatu bzu jest gotowe do picia zaskakująco szybko – po 6–9 miesiącach – i najlepiej smakuje młode, póki aromat jest świeży. Po dwóch–trzech latach zwykle wyraźnie słabnie.
Akacja, czyli robinia
To, co w Polsce potocznie nazywamy akacją, jest w rzeczywistości robinią akacjową. Jej białe, zwisające grona kwitną na przełomie maja i czerwca, a pachną tak intensywnie, że w okolicy kwitnących drzew słychać pszczoły z daleka. Wino z kwiatów robinii jest jasne, miękkie, o wyraźnie miodowym zapachu. Proporcje są podobne jak przy czarnym bzie, choć kwiatów można dać nieco więcej – 3–4 litry luźno nasypanych płatków na 10 l. Kwiaty obrywamy z gron, odrzucając szypułki i zielone kielichy.
Uwaga: robinia ma groźnego sobowtóra. Złotokap, popularny krzew ozdobny, ma podobne zwisające grona kwiatów – tyle że żółte – i jest silnie trujący w całości. Kto nie jest pewien, z jaką rośliną ma do czynienia, nie powinien zbierać.
Mniszek lekarski – wino z łąki
Wino z mniszka, czyli popularnego „mlecza”, to klasyk wiosennego winiarstwa. Kwitnące łąki w kwietniu i maju dają surowca w bród, ale praca jest żmudna: do wina nadają się wyłącznie żółte płatki, bez zielonych działek i bez łodyg wydzielających mleczny, gorzki sok. Najszybciej idzie to nożyczkami – odcinając żółtą część koszyczka tuż nad zielonym kielichem.
Na 10 litrów potrzeba 2–3 litrów samych płatków, 2–2,5 kg cukru, 30–40 g kwasku cytrynowego (albo skórki i soku z cytryn i pomarańczy) oraz garść rodzynek i pożywkę. Płatki krótko macerujemy – wystarczy 1–3 dni. Wino ma złoty kolor, lekko miodowy, łąkowy zapach i delikatną, przyjemną gorycz w finiszu. Potrzebuje nieco dłuższego dojrzewania niż wino z bzu, zwykle około roku.
Płatki róży
Wino różane to rarytas. Najlepiej udaje się z róż o bardzo intensywnym zapachu: róży pomarszczonej, damasceńskiej, stulistnej lub starych, pachnących odmian ogrodowych. Kolor wina zależy od barwy płatków – z ciemnoczerwonych powstaje wino różowe, z jasnych prawie białe. Na 10 litrów stosuje się typowo 1–2 litry ubitych płatków, resztę składników jak przy czarnym bzie. Białe nasady płatków bywają gorzkie, więc wielu winiarzy je obcina.
Róża ma też tę zaletę, że ten sam krzew dzikiej róży dostarcza jesienią owoców, z których powstaje zupełnie inne, bogate w witaminę C wino owocowe. Podobnie traktuje się głóg – jest nieco mniej aromatyczny, ale stanowi świetny materiał do kupażu.
Lipa i nagietek
Lipa kwitnie w lipcu, krótko, ale obficie. Jej kwiaty dają wino o łagodnym, miodowo-ziołowym zapachu, który wielu kojarzy się z herbatą lipową z dzieciństwa. Zbieramy świeżo otwarte kwiatostany z dala od ulic. Ponieważ aromat lipy jest delikatny, dobrze łączy się z odrobiną soku jabłkowego lub gronowego, który doda winu ciała. Typowa ilość to 2–3 litry luźnych kwiatów na 10 l.
Nagietek lekarski kwitnie przez całe lato i jest świetnym uzupełnieniem innych win kwiatowych. Jego pomarańczowe płatki nadają złoty kolor i subtelny, ziołowy aromat. Sam w sobie daje wino dość skromne zapachowo, dlatego często dodaje się go w niewielkiej ilości do nastawów z mniszka lub lipy, aby wzbogacić barwę.
Ogólny schemat nastawu na 10 litrów
Wszystkie opisane wyżej wina kwiatowe da się zrobić według jednego, prostego schematu. Różnią się w nim tylko ilością kwiatów i czasem maceracji. Jeśli ktoś opanuje ten schemat na kwiecie czarnego bzu, bez trudu przeniesie go na akację, lipę czy mniszka.
- Kilka dni wcześniej przygotuj matkę drożdżową z drożdży winiarskich, np. w rozcieńczonym soku jabłkowym lub gronowym z odrobiną cukru i pożywki.
- W dniu zbioru zagotuj około 6–7 litrów wody, rozpuść w niej połowę cukru (ok. 1–1,25 kg) i ostudź do temperatury letniej, ok. 25°C.
- Do szerokiego naczynia wsyp oczyszczone kwiaty, posiekane rodzynki, kwasek cytrynowy (lub sok i skórkę cytrusów) i ewentualnie herbatę. Zalej letnim syropem.
- Dodaj matkę drożdżową i część pożywki, przykryj płótnem, odstaw w ciepłe miejsce. Mieszaj dwa razy dziennie, zatapiając unoszące się kwiaty.
- Po 2–4 dniach (mniszek i róża – krócej, akacja i bez – dłużej) odcedź płyn przez płótno, delikatnie wyciskając kwiaty.
- Przelej do gąsiora, dodaj resztę pożywki, zamknij rurką fermentacyjną. Naczynie napełnij najwyżej do ¾.
- Po 5–7 dniach dodaj drugą porcję cukru rozpuszczoną w części nastawu, po kolejnym tygodniu – ostatnią. Dopełnij gąsior przegotowaną wodą do ok. 10 litrów.
- Dalej – fermentacja cicha, zlewanie znad osadu, klarowanie, rozlew – tak samo jak przy winach owocowych.
To proporcje typowe dla hobbystów, a nie sztywna receptura. Kwiaty bardzo różnią się intensywnością zapachu w zależności od stanowiska, pogody i pory zbioru, dlatego przy pierwszym nastawie lepiej trzymać się środka podanych przedziałów, a w notatkach zapisać, ile kwiatów faktycznie użyliśmy. Po roku będzie wiadomo, czy następnym razem dać ich więcej, czy mniej.
Mieszanki i warianty
Wina kwiatowe świetnie znoszą towarzystwo. Kilka sprawdzonych połączeń, które przewijały się w dyskusjach domowych winiarzy:
- Bez czarny z agrestem lub białym winogronem – owoce dają kwas i ciało, kwiat – muszkatowy aromat. Efekt bywa zaskakująco bliski białym winom gronowym.
- Mniszek z pomarańczą – skórka i sok z kilku pomarańczy łagodzą goryczkę i podkreślają złoty kolor.
- Akacja z miodem – część cukru zastąpiona jasnym miodem (najlepiej akacjowym) daje trunek na pograniczu wina i lekkiego miodu pitnego.
- Róża z jabłkiem – sok jabłkowy jako baza, płatki róży jako aromat; wino lekkie, różowe, bardzo efektowne.
- Lipa z nagietkiem – nagietek dodaje koloru, lipa zapachu; dobre wino półsłodkie na zimowe wieczory.
Kwiatem czarnego bzu można też aromatyzować gotowe, młode wino jabłkowe czy gronowe: garść kwiatów w woreczku z gazy zawieszona w gąsiorze na dwa–trzy dni wystarczy, by wino nabrało wyraźnego, kwiatowego zapachu. To dobra metoda dla tych, którzy chcą spróbować aromatu kwiatów bez nastawiania osobnego wina.
Najczęstsze kłopoty
Fermentacja nie rusza albo staje. Prawie zawsze winna jest zbyt mała ilość pożywki, za niska temperatura albo zbyt dużo cukru na raz. Pomaga przeniesienie gąsiora w cieplejsze miejsce, dodatek pożywki i świeżej, aktywnej matki drożdżowej.
Wino pachnie zielono, trawiasto lub gorzko. Do nastawu dostały się szypułki, działki lub liście albo maceracja trwała zbyt długo. Tego nie da się już cofnąć, ale czasem pomaga długie dojrzewanie lub kupaż z łagodnym winem owocowym.
Wino jest płaskie i mdłe. Brakuje kwasu lub garbnika. Kwasek cytrynowy można ostrożnie dodać do gotowego wina, sprawdzając smak na małej próbce.
Aromat zniknął. Fermentacja była zbyt ciepła i gwałtowna, kwiaty zbierano w pochmurny dzień albo wino zbyt długo leżakowało. Wina kwiatowe pijemy raczej młode.
Fermentacja i dojrzewanie win kwiatowych
Wina kwiatowe fermentujemy w nieco niższej temperaturze niż owocowe – najlepiej 16–20°C. Zbyt ciepła, gwałtowna fermentacja wypycha aromat przez rurkę razem z dwutlenkiem węgla, a w efekcie zostaje nam wino przyzwoite, ale bez charakteru. Gąsior chronimy przed światłem, bo jasne wina kwiatowe łatwo ciemnieją i tracą świeżość. Pierwsze zlewanie znad osadu robimy po zakończeniu fermentacji burzliwej, kolejne po 2–3 miesiącach.
Wina z kwiatów klarują się zwykle dobrze, zwłaszcza jeśli dodaliśmy garbnik. Jeśli pozostaje mgiełka, cierpliwość i chłodna piwnica najczęściej wystarczą. Po zakończonej fermentacji można wino lekko dosłodzić do smaku, ale tylko wtedy, gdy jesteśmy pewni, że drożdże przestały pracować – inaczej butelki mogą zacząć „strzelać”. Więcej o samym procesie fermentacji alkoholowej przeczytasz w Wikipedii.
O doświadczenia z konkretnymi nastawami – na przykład o to, czy wino z bzu lepiej wychodzi z kwiatami pozbawionymi wszystkich szypułek, czy tylko grubszych – przez lata spierano się w wątkach forum dyskusyjnego. Warto tam zajrzeć przed pierwszym sezonem: wiele drobnych trików, takich jak dodatek skórki pomarańczy do mniszka czy zmrożenie płatków róży przed maceracją, pochodzi właśnie z forumowych dyskusji, a nie z książek.
Jak podawać wina kwiatowe
Wina z kwiatów podajemy schłodzone, w temperaturze 8–12°C, w kieliszkach do białego wina – wąski wylot kieliszka skupia zapach, który jest w tych winach najważniejszy. Wino z kwiatu bzu świetnie sprawdza się jako aperitif w letni wieczór, do sałatek, ryb i lekkich deserów z truskawkami. Wino z mniszka i lipy, nieco pełniejsze i łagodniejsze, pasuje do serów pleśniowych, ciasta drożdżowego i szarlotki. Wino różane to raczej trunek deserowy, do pralinek i owoców.
Wino z bzu lub akacji można też zrobić w wersji musującej – wymaga to jednak doświadczenia i mocnych butelek przystosowanych do ciśnienia, dlatego ten wariant zostawiamy na czas, gdy podstawowe nastawy będą już wychodzić bez problemu. Zasady robienia domowych win musujących opisuje osobny dział podręcznika o szampanach domowych.
I na koniec rzecz oczywista, ale ważna: wino kwiatowe to wciąż wino, czyli napój alkoholowy przeznaczony wyłącznie dla dorosłych. Domowy wyrób wina na własny użytek jest w Polsce legalny – destylacja w domu już nie.
