Forum Dyskusyjne Domowych Winiarzy przez lata wypracowało własny język. Dla nowicjusza wątek w rodzaju „zlałem znad osadu, dosłodziłem na raty, a matka ruszyła po dwóch dniach” brzmi jak szyfr. Poniżej zebraliśmy pojęcia, które pojawiają się najczęściej – zarówno w dyskusjach, jak i w starym podręczniku domowy wyrób win, na którym wychowało się kilka pokoleń winiarzy.
Nastaw
Wszystko, co włożyliśmy do gąsiora, zanim stało się winem: sok lub miazga, woda, cukier, kwas, pożywka i drożdże. Mówi się „założyć nastaw”, „nastaw ruszył”, „nastaw stoi”. Nastaw to też wygodna jednostka rozmowy – „robię nastaw 10 litrów z wiśni” mówi od razu, o jakiej skali mowa.
Moszcz
Sok owocowy (albo gronowy) przygotowany do fermentacji – odfiltrowany z miąższu, czasem już rozcieńczony i dosłodzony. W klasycznym podręczniku cały rozdział nosił tytuł „Otrzymywanie moszczu owocowego” i opisywał tłoczenie, ekstrakcję na ciepło i na zimno oraz enzymy pektynolityczne.
Miazga
Rozgniecione owoce razem ze skórkami, pestkami i sokiem. Niektóre wina – zwłaszcza czerwone gronowe, z aronii czy czarnego bzu – fermentuje się „na miazdze” przez kilka dni, by wyciągnąć barwę i garbniki. Miazgę trzeba codziennie mieszać, bo wypychana przez CO₂ „czapa” na powierzchni łatwo pleśnieje i octowacieje.
Matka drożdżowa
Starter: niewielka ilość soku z pożywką, w której namnażamy drożdże szlachetne na 2–4 dni przed dodaniem ich do nastawu. Dobrze przygotowana matka to szybki start fermentacji i mniejsze ryzyko, że dzikie drożdże czy bakterie przejmą inicjatywę. Na forum w każdym sezonie wraca pytanie „czy matka już gotowa?” – gotowa jest wtedy, gdy wyraźnie pracuje, pieni się i pachnie drożdżowo.
Pożywka
Sole azotowe i fosforanowe (dawniej głównie fosforan amonu, dziś także gotowe mieszanki z witaminami), które uzupełniają niedobory w ubogich moszczach. Owoce takie jak jabłka czy gruszki, a zwłaszcza miód, są ubogie w azot, więc bez pożywki fermentacja potrafi się ciągnąć tygodniami. Stary przepis na wino wiśniowe przewidywał 3–4 g pożywki na 10 l.
Zlewanie
Przelewanie młodego wina znad osadu do czystego naczynia za pomocą wężyka, na zasadzie lewara. Pierwsze zlewanie wykonujemy po zakończeniu burzliwej fermentacji, kolejne co kilka tygodni lub miesięcy. Zlewanie odświeża wino, odsuwa je od rozkładających się drożdży i jest najprostszą formą klarowania.
Osad
Warstwa martwych drożdży, cząstek owoców i wytrąconych soli na dnie gąsiora. Zbyt długo trzymane na grubym osadzie wino nabiera zapachu „drożdżowego”, a z czasem siarkowodorowego. Drobny osad tworzy się jeszcze w butelkach, zwłaszcza przy winach czerwonych – to nie wada.
Klarowanie
Pozbawianie wina zmętnień. Najtańszym środkiem jest czas i chłód, ale stosuje się też bentonit, żelatynę, chitozan czy klarujące zestawy dwuskładnikowe. Zmętnienie pektynowe (białawy „dym” w winie) najlepiej zwalczać enzymem pektynolitycznym, a nie samym klarowaniem.
Siarkowanie
Dodawanie dwutlenku siarki – najczęściej w postaci pirosiarczynu potasu – w celu ochrony przed utlenianiem i drobnoustrojami. Na forum zawsze było przedmiotem gorących sporów: jedni siarkują każde wino, inni prawie wcale. Rozsądny środek to małe dawki przy zlewaniu i przed rozlewem, zgodnie z zaleceniami producenta preparatu.
Cukrzenie na raty
Dodawanie cukru w kilku porcjach w trakcie fermentacji, opisane wyżej w krokach kalkulacji. Pozwala uzyskać wina mocniejsze i czystsze w smaku, bo drożdże nie są od początku „przytłoczone” wysokim stężeniem cukru.
Gąsior i baniak
Gąsior to szklane naczynie o pojemności zwykle 5–50 litrów, z wąską szyjką; baniak to potoczne określenie tego samego, choć często używane też dla pojemników plastikowych. Szklane gąsiory trzymamy w koszykach plastikowych lub wiklinowych – dla bezpieczeństwa i ochrony przed wychłodzeniem. Beczki dębowe mają sens dopiero przy większych ilościach, powyżej 50 litrów.
Rurka
Rurka fermentacyjna, nazywana też „bulkotką”: zamknięcie wodne osadzone w korku gąsiora, które wypuszcza dwutlenek węgla, ale nie wpuszcza powietrza i muszek owocowych. Jej „pykanie” to najprostszy wskaźnik aktywności fermentacji – choć nie zastąpi pomiaru cukromierzem.
Areometr, czyli cukromierz
Szklany pływak z podziałką, zanurzany w cylindrze z próbką moszczu. Im więcej cukru w roztworze, tym wyżej się wynurza. Najczęściej spotykane w Polsce modele mają skalę Blg (Ballinga), czasem równolegle gęstość albo „potencjalny alkohol”. Jak z niego korzystać, żeby wynik miał sens? Próbkę pobieramy z odfiltrowanego soku, bez pęcherzyków gazu (w fermentującym nastawie trzeba ją kilka razy przelać między naczyniami albo zamieszać, by uwolnić CO₂). Cylinder stawiamy na poziomej powierzchni, areometr wpuszczamy delikatnie i lekko nim kręcimy, żeby nie przywierał do ścianki. Odczyt robimy na wysokości dolnego menisku, patrząc na poziomie lustra płynu. Na koniec spisujemy temperaturę – przy odchyleniach od 20°C korzystamy z tabeli poprawek dołączonej do przyrządu.
Skala „potencjalnego alkoholu” wydrukowana na niektórych areometrach to po prostu przeliczenie podobne do naszej reguły kciuka. Warto ją traktować tak samo – jako orientację, nie jako wyrocznię. Refraktometr bywa wygodniejszy w winnicy, gdy chcemy sprawdzić dojrzałość winogron prosto z krzaka, ale do kontroli fermentacji w piwnicy wraca się zwykle do zwykłego cukromierza.
Woda do rozcieńczania
W starych poradnikach zalecano wodę przegotowaną i ostudzoną. Dziś większość winiarzy korzysta z dobrej wody wodociągowej po odstaniu albo z wody butelkowanej o niskiej mineralizacji. Unikamy wody bardzo twardej i silnie chlorowanej, bo potrafi wpłynąć na smak i pracę drożdży. Woda to zwykle połowa lub więcej objętości wina owocowego, więc nie warto na niej oszczędzać.
Fermentacja burzliwa i cicha
Burzliwa to pierwsza, gwałtowna faza: piana, intensywne „pykanie” rurki, wyraźny zapach drożdży i wyczuwalne ciepło gąsiora. Trwa zwykle od kilku dni do dwóch tygodni. Cicha to faza dalsza – drożdże powoli dojadają resztki cukru, wino zaczyna się samo klarować, a rurka odzywa się raz na kilka minut. Część winiarzy uważa, że właśnie w fazie cichej rodzi się charakter wina, dlatego nie należy jej przyspieszać na siłę.
Ekstrakt i „niecukry”
Ekstrakt to wszystko, co rozpuszczone w moszczu poza wodą: cukry, kwasy, garbniki, związki mineralne, pektyny. Cukromierz mierzy właśnie ekstrakt, a nie czysty cukier, stąd poprawka 2–3°Blg na „niecukry” przy moszczach owocowych. W winie gotowym ekstrakt bezcukrowy decyduje o tym, czy wino jest „pełne”, czy „wodniste” – i dlatego zbyt mocne rozcieńczanie soku wodą odbija się na smaku, nawet przy poprawnej mocy i kwasowości.
Enzym pektynolityczny
Preparat rozkładający pektyny – naturalne substancje żelujące obecne w jabłkach, śliwkach, porzeczkach czy pigwach. Dodany do miazgi zwiększa wydajność soku, a w winie zapobiega uporczywym zmętnieniom. To jeden z niewielu dodatków, które na forum polecali zgodnie prawie wszyscy, niezależnie od szkoły winiarskiej.
Lewar i wężyk
Lewar to sposób przelewania płynu z naczynia wyżej postawionego do niższego za pomocą wężyka, bez pompy. Wężyk do ściągania wina znad osadu najlepiej zaopatrzyć w sztywną końcówkę z zatyczką lub „kolankiem”, które nie zasysa osadu z dna. Wężyk przeznaczamy wyłącznie do wina i po każdym użyciu płuczemy.
Dosładzanie i stabilizacja
Wino wytrawne można przed rozlewem dosłodzić do smaku, ale wtedy trzeba je ustabilizować, by drożdże nie wznowiły fermentacji w butelce. Bez tego zamiast półsłodkiego wina otrzymamy „szampana” z wybijającymi korkami – a to już nie tylko kłopot, ale i zagrożenie, bo butelki po winie spokojnym nie są przystosowane do ciśnienia. Stabilizacja to zwykle połączenie siarkowania z dodatkiem sorbinianu potasu, albo długie dojrzewanie wina, w którym drożdże wyczerpały swoje możliwości.
Zasady forum i netykieta
Forum przetrwało tyle lat, bo jego użytkownicy trzymali się kilku prostych reguł. Spisujemy je tu jako część historii i jako dobrą praktykę dla każdej społeczności hobbystów:
- Najpierw szukaj, potem pytaj. Większość pytań o cukier, drożdże i zatrzymaną fermentację ma już swoje wątki. Odkopanie starego tematu jest lepsze niż zakładanie dziesiątego takiego samego.
- Podawaj liczby. „Wino nie fermentuje” to za mało. Napisz: z czego nastaw, ile litrów, ile cukru, jakie drożdże, jaka temperatura, Blg na starcie i teraz. Wtedy odpowiedź przychodzi szybko i jest trafna.
- Jeden temat – jeden wątek. Pytanie o mączniaka nie powinno lądować w wątku o nalewce z pigwy. Właściwe działy opisujemy na stronie działy forum.
- Szacunek dla innych metod. Ktoś siarkuje, ktoś nie; ktoś kupuje drożdże, ktoś fermentuje na dzikich. Spór merytoryczny – tak, docinki osobiste – nie.
- Żadnej destylacji. Tematy o pędzeniu alkoholu były usuwane, bo w Polsce domowa destylacja jest nielegalna. Nalewki robimy na kupionym alkoholu.
- Bez handlu i reklamy. Forum służyło wymianie wiedzy, nie sprzedaży wina. Domowe wyroby są na własny użytek.
- Dziel się porażkami. Opis nieudanego nastawu bywa cenniejszy niż kolejna laurka. Najlepsze wątki forum to te, w których ktoś szczerze opisał, co poszło nie tak.
- Pamiętaj o umiarze. Stowarzyszenie w statucie zapisało edukację o szkodliwości alkoholu i wspieranie walki z alkoholizmem. Nasze hobby to smak, rzemiosło i towarzystwo – nie ilość.
Jeśli chcesz poznać ludzi, którzy te zasady tworzyli i pilnowali ich na co dzień, zajrzyj na profile członków forum – tam opisujemy autorów najważniejszych wątków i artykułów.
